Sabah her zamanki gibi kahvemi koymaya gittim ama kahve bitmiş. Kendi kendime söylendim. Hemen çıkıp, yolun karşısındaki kafeden kahvemi aldım, yanıma aldığım kağıt ve kalemle yazmayı düşündüğüm şeyi tasarlamaya başladım. (Bu yazı değil)
Dresden’e bakınca bazen yıkılmış halini görüyorum. Öğrenciyken, Avusturya’lı mimar ve sanatçı Yadegar Asisi’nin Dresden 1945, panoromik sergisine gitmiştim. Tüm şehri yıkıntıların ortasından görebildiğiniz bir sergi. Daha sonra benzer manzaraları youtube’da, sanal gerçeklik gözlüğünde ve en son aldığım kitapta da gördüm. Bugün insanlar eski şehri yani ‘Old Town’ı gezerken aslında yeni yapılan yapılara bakıyorlar. Çünkü 1945’te şehir şu haldeydi:

Bununla bitmiyor. Çevre şehirlere ve ülkelere göçler, açlık ve onca sorun beraberinde geliyor. Aradan geçen 80 yılda, şehir ayağa kalksa da, şehrin psikoloji o kadar da kolay ayağa kalkmıyor. O dönem ve sonrasına dair korkular, alışkanlıklar halen devam ediyor. 80 yıl fazla gibi gözükse de, halen yaşayan bir hafıza.
Tabii ki zaman geçtikçe, tüm yaşananlar, fantastik bir romana dönüyor. Sanki hiç yaşanmamış, basit bir kurguymuş gibi. Sonra kahveyi yudumlarken, sokağa bakıyorsunuz, bir grup insan toplanmış ve seslerini duyurmaya çalışıyor. Biz, başka fantastik bir romanın kahramanlarıyız diyorlar. Sesimizi duyun!
Sıcacık yatağımdan kalkıp, ‘of bu yağmurlu ve soğuk havada dışarı mı çıkılır?’ derken, protesto hiç çekilmiyor. Ne derdi var ki bu insanların?
Ben zengin bir insan değilim ama bu siteye göre Giving What We Can, satın alma gücüne göre kıyaslayınca dünyada 3%’lük dilimdeymişim. Demek ki, çevremdeki birçok tanıdığım bana göre çok daha iyi durumda. Kimisi daha fazlasının peşinde, kimi ise benim gibi, fazla buluyor kazandığını. Yine de herkesin kendine göre dertleri var.
Çocukken, New York hikayeleri okurdum internetten, şehir hayatının umursamazlığını anlatırlardı kimi zaman, ya da filmlerde bunu gösterirlerdi. Sokaktaki kirlilikten, dilenenlerden şikayet eden beyaz adamlar. Olumsuz hiçbir şey görmek istemezler, bundan rahatsız olurlar. Frankfurt tren garından çıkınca da, benzer şeyler görebiliyorsunuz. Evsizlerin üstünden atlayanlar, atlamaya çalışan yaşlılara yardım etmeye çalışan takım elbiseliler…
Büyüdükçe, böyle insanlarla daha çok tanıştım. Hatta yakın çevremde de, hayata bakışlarını görünce, hayal kırıklığına uğradığım insanlar oldu. Olumsuzluk olmasın, konuşulmasın ve görülmesin. Görünce de, şikayet edelim. Komedyen Louie CK’nin deyimiyle, ‘beyaz insan’ dertleri.
Ben daha çok salaş yerleri seviyorum. Hayatı gördüğüm, tehdit hissettiğim, beni rahatsız eden, neden rahatsız ediyor diye düşündüren yerleri. Her ne kadar, çoğu zaman o yerlere gidecek gücü bulamasam da. Diğer yerler fazla sıradan ve birbirinin aynısı geliyor. Sahip olduğum her şeye sahip olduğum için iki yüzlü sayılabilirim ama sahip olmanın ağırlığını da hissediyorum. Bazen her şeyi satasım ve birine veresim geliyor. Evime hırsız girse, memnun bile olabilirim.
Son zamanlarda mühendislik de, anlamsız gelmeye başladı. Dünyada, bu kadar sorun varken, daha çok sorun yaratıp, kimsenin ihtiyacı olmayan verimlilik sorununu çözmek için okumuş ve uzmanlaşmış olmak ağır geliyor. Belki de, o yüzden günah çıkarır gibi yazıp duruyorum.
O nedenle ortalama üstü sıradan bir hayatın %3’lük dilimde olması bile zoruma gidiyor. Kahve alırken bile düşünüyorum. Kahvenin burada olması bile, bambaşka bir hikaye.
İsveçli akademisyen Hans Rösling, Factfullness kitabında dünyayla ilgili verileri ortaya döküyor. Bazı konularda ne kadar geliştiğimizi, karalar bağlamamızın anlamsız olduğunu, bazı konularda ise nasıl adaletsiz bir dünyada yaşadığımızı anlatıyor. Kitaba ek olarak, oğlu ve geliniyle beraber dolar sokağı terimiyle Dollar Street — photos as data to kill country stereotypes sitesini kurmuş. Kitabında anlattığı, !dünyanın her yerinde aynı gelir seviyesindeki insanlar, benzer şekilde benzer ilgilerle ve alışkanlıklarla yaşıyorlar’ hipotezini, bu sitede görselleştirmiş. Siteye bakınca, %3’ün dışında neler olduğunu görmek de mümkün.

Kimi yerde interneti bırak, çatal bile yokken, başka yerde işimizi elimizden alacak teknolojileri anlatıyoruz. Gerçekten garip bir dünya. Ama herkesin derdi kendine, değil mi?
Sanırım felsefi ve etik olarak, en tehlikeli bakış açısı bu. Geçmişte yıkımı getiren, bugün ise dolar sokağı sakinlerinin, sokağın başından uzaklaşmalarına neden olan bakış açısı. Herkesin derdi kendine, peki o dertler bizim medeniyet sandığımız alışkanlıkların bedeliyse?
Kahve alırken, kahvenin üretildiği yerdeki sefilliği göremiyoruz. Sahip olduğumuz, marka olan her şey için bu geçerli. Hepsinin bedeli, ömrü kısalan, ömrünü sefil yaşayan insanlar. Bunların hiçbirini göremiyoruz, çünkü hepsi paketlenmiş ve pozitif dünyamızdaki huzuru kaçırmamak üzere üretilmiş. Peki savaş?
Hergün savaş konuşuluyor, insanlar öldürülüyor, ölüyor, sefalet içinde kalıyor. Bazen kendimi romanda gibi hissediyorum. Sokağın karşısına geçerken, görünmez ve dokunulmaz gibi. Tanklar birbirine top atıyor, binalar yıkılıyor, havadan dronlar saldırıyor, yollar, binalar tozla duman oluyor, kimisi yıkıntıların arasında kalıyor, kimisi yardım çığlıkları atıyor, kimisi kendini suya atıp karşı kıyıya geçmeye çalışıyor, kimisi geçerken ya vuruluyor ya da boğuluyor. Karşıya geçen arkasına bakıyor, kimse kalmamış. Bekliyor, bekliyor, bekliyor. Biraz zaman geçince, artık beklemeyi de bırakıyor. Hayatına devam ediyor. Devam ettiği yerde ise, itilip kakılıyor, dışlanıyor.
Sanki tüm bunların arasında kahvemi alıyormuşum gibi. Daha da garip olan, tüm bunlar gerçekten oluyor ama bizim ‘beyaz insan’ dertlerimiz var. Tek derdimiz para ve o parayla aldığımız, sahip olduğumuz şeylerin kusursuz olması. Araya kötü manzaraların girmemesi. ‘Bu da, hep böyle kötü şeyler paylaşıyor’ diyip, engelleyen bile gördüm. Modern, çok gelişmiş hayatımız böyle. Engelliyoruz ve yaşanan şeyler, 1945 Dresden kadar uzak ve sürreal oluyor.
Bunları konuşmak bile, sakınılması gereken bir şey gibi. ‘Hayata bir kere geliyorsun’. Yaşlanmaktan, suratının kırışmasından, saçının dökülmesinden, beyazlamasından korkan, bolluk yüzünden aldığı kiloyu ve değişen vücudunu dert edip, ameliyatlardan ameliyatlara koşan bir kitlenin, ‘Hayata bir kere geliyorsun’ demesi ironik değil mi?
Aslında hayatta bir kere ölüyorsun ama kimisinin bunu seçme şansı bile yok. Tuvalete bile giderken, ölebiliyor kimisi. Algoritmalar ise, huzurumuz bozulmasın diye, filtreliyor olan biteni. Geriye kalanı ise, ‘rahatsız edici’ olarak işaretliyor. Asıl rahatsız eden, kurduğumuz bu düzenken.

Nazi dönemi sonrası yapılan psikoloji araştırmalarının odak noktası, nasıl olur da, insanlar olan bitene sessiz kalır, nasıl olur da, görevi yapan kişi yaptığın şeye direnç göstermez.
Halen şaşırıyor bir çoğu. Ya da koca bir milleti canilikle suçluyor. Bunu yaparken de, aynı şekilde dünyada olup bitene kulaklarını, gözlerini kapatıyor.
Geçen gün NAZA isimli belgeseli izledim. Belgeselde, İsrail’de saldırıları yöneten, planlayan, teknolojinin geliştirilmesinde çalışan insanlarla röportaj yapılıyor. Saldırıların ne kadar detaylı, en ince ayrıntısına kadar planlı olduğunu, sivil kayıpların görmezden gelindiğini anlatıp, teknolojinin rolünü ortaya dökerken, bir yandan da, insanların nasıl emir, itaat ve mesleki bilincinin, bireysel sorumluluklarının ve vicdanlarının önüne geçtiğini gösteriyor.
Tabii ki, İsrail ordusu ve yönetimi bu iddialara tepki gösteriyor ve uluslararası hukukun etrafından dönmeye devam ediyor. Güçlü konumdaki her savaşan gibi.
Naza kelimesini, hedefe bağlı sivil kayıplar için kullanıyorlarmış. Aslında bugün gazetelerde, sosyal medyada günlük hayatta yaptığımız gibi, her şey basit bir terime, istatistiğe dönüşüyor. 74bin kişinin ölmesi, 60binin üzerinde çocuğun, ebeveynlerinden en az birini kaybetmesi, 1.9Milyon insanın dönecek ve gidecek hiçbir yerlerinin olmaması, yeniden inşa etmeye kalksa bile yapabilecekleri bir işin, yiyebilecekleri bir yemeğin olmaması, sağlık hizmetlerinin yok olması ve eğitimin mümkün olmaması; terör, naza, saldırı gibi terimlerin ardında hiçbir anlam ifade etmiyor.
Mülteci diyip geçtiğimiz insanların yaşadıkları normal şeyler olmamasına rağmen, normalmiş gibi anlatmayı tercih ediyoruz çünkü ancak bu şekilde günlük hayatımızda sıradan bir olaya dönüşüyor. Bir de, nasıl ‘normal’ olamıyorlar diye yadırgıyoruz. Hem de, yırtılan ayakkabı için, tüm günü zehir edebilmemize rağmen.
Belgeselde, yemek almak için çizilen rotanın dışına çıkanın, öldürüldüğü anlatıyor. YEMEK ALMAK İÇİN!
Ve saldırıların yapay zeka destekli olduğunu, bazı kararların otomatik verildiği söyleniyor. Her ne kadar yalanlansa da.
Röportajı veren birinin cevabı ise, en çok ilgimi çeken kısım oldu. ‘Hiç suçluluk duyuyor musun?’ diye soruyor, gazeteci. Birkaç tanesi tabii ki, yaptıkları üzerinde düşünmüş ama bir tanesi ‘hayır, ben görevimi yaptım. Görevi tamamladığım için, memnunum’ diyor. Devamında da, bunu etnik bir nefreti olmadığını, aynı şekilde beraber çalıştığı insanların da, etnik herhangi bir nefret söyleminde bulunmadan işini yaptığını anlatıyor.
Tam da bu nedenle, mühendislere yüksek mevkiler ve karar mekanizmalarında yer verilmemesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü her şey problem çözmek ve verilen görevi tamamlamanın verdiği keyifle ilgili.
Bu bana ‘oğlum manyak mısın, iyi para veriyorlar’ diye, savunma endüstrisindeki iş teklifini kabul etmediğimde, beni yargılayan arkadaşları getirdi. Çünkü bugün tüm bu konularda, hassasiyet gösteriyormuş gibi gözükseler de, görevleri insan öldüren bir cihaz yapmak olunca, ellerinden gelenin en iyisini yapacaklarına, çok eminim. Yani kendi konforun ve işin için, diğerlerinin ödediği bedel.
Belgeseldeki, ‘neden yaptın, hiç vazgeçmek istedin mi?’ sorusuna verilen cevap da ilginçti. ‘Ben yapmasam, başkası yapacaktı’.
Tıpkı dünya savaşları öncesi, diğerlerinden önce yapalım yarışı gibi. Bugünkü, savaş ekonomisi ve teknoloji yarışı gibi. Birbirini besleyen düşünceler. Savaşın önüne savaşla geçmek heralde, savaşın önüne savaşa hazırlanarak geçeceğini zannetmek, sanırım insanoğlunun binlerce yıldır vazgeçmediği en büyük aptallık. Tarih boyunca kazanılmış tek bir savaş bile olmamasına rağmen.


Sayılara indirgeyince, her şey anlamsızlaşıyor ve basitleşiyor. Sömürü, ölüm hepsi normalleşiyor.
Geçen sinek öldürürken, sineğe karşı hissizliğim üzerinde düşündüm. Bu işin sınırı ne? Ne olunca, öldürmek rahatsızlık vermeye başlıyor? Benim için, sanırım bu sınır böcekler. Biraz canlı kanlı, göz teması kurabilen canlılar olunca, öldüremem. Canını bile yakamam. Böceklerde ise, tereddüt etmiyorum. Ama örümcek yeterince büyükse yine düşündürür. Belli ki, sistemin tepelerine çıkınca, insanlar da böceğe dönüşüyor kimisi için.


Savaş sadace ölmek ve öldürmekten ibaret değil. Öncesi, sonrası uzun ve sefil bir süreç.
Önce işsizlik, yoksulluk, hareket kısıtları; sonra saldırılar, aileden en az birini kaybetmek, yakılan evler, linç edilen insanlar, hedef gösterilen isimler normalleşiyor. Günlük sıradan olaylar oluyorlar. Gündemin hareketlilği diyip, geçmeyi öğreniyor insan.
Yavaş yavaş göç başlayınca, bu da normalleşiyor. Yıkım başladıktan sonra, dünyanın en normal şeyi oluyor. Evleri yok, şehirleri dümdüz edilince, tabii ki göçmekten başka bir çare kalmıyor. Bu sefer, göç eden hikayeler, bir sürü hikayesine dönüşüyor, geçmişin de, geleceğin de siliniyor.
Bir yığın.
Bireysel hikayelerin hiçbir önemi kalmıyor. Gitsinler, gelsinler, iyiler, kötüler, öğrensinler, çalışsınlar, çalışmasınlar, kabul edelim mi, etmeyelim mi…
İşsiz kaldığınızı düşünün, hiç paranız olmadığını. Ne yaparsınız? Çoğumuz hayal bile edemiyoruz çünkü sığınacak yerlerimiz var. Peki su? Nereden içeceksiniz? Suyu şişeden içilen bir şey zannederken, suya ulaşamama fikrini düşünebiliyor musunuz? Peki besin? Peki haftalarca duş almayacaksanız desem?
Çocukların durumu daha da kötü çünkü gelecek yüzyılı etkileyen bir travma. Aynı zamanda fiziksel, psikolojik, biyolojik gelişimdeki eksiklikler. Kendi çocuklarınız ağlamasın diye, yaptıklarınızı düşününce, hiçbir şey yapamayacak durumda olduğunuzu hayal edin? Tabii ki, çocuk hayatta kalabildiyse. Bir de tüm bunlara bağlı uzun vadeli sorunlar, hastalıklar, hiçbir meslek edinememiş olma… Tecrübesiz diye alınmamanın normalleştiği bir dünyada, hayatın her türlü tecrübesine sahip olduğu için, mesleği olmayan insanlar ne yapmalı?
Böyle bakınca, soykırım kelimesinin kapsamını genişletmek gerekiyor. Çünkü en temelde, ticari ambargo bile, iki neslin hayatını etkiliyor.


Belgeseli anlatacağım diye başladığım yazı, yine daldan dala gitti, sinir sistemim altüst oldu. Belki bu sinir, çevremdeki umursamaz insanlara, belki de kişisel hırsları yüzünden ya da oluşturduğumuz toplumsal normlar yüzünden dünyaya gözünü kapatanlara.
Savaş görmüş insanları görünce, mühendisim demeye utanıyorum. Bu kadar gerçek sorunun içinde, suni sorunları çözünce de, haz almıyorum eskisi gibi.
Nasılsın? sorusunu sevememe sebebim ve cevabımın hep aynı olması da, bu yüzden. Nasıl olayım ki? İyiyim. Enkazın altında ezilerek ölen çocuklarıma, kardeşine sahip çık diye bağırmam gerekmiyor, gelen yardıma koşarken vurulmuyorum, yerden besin kazımam gerekmiyor. Gayet iyiyim.




Leave a Reply